Бүтээлийн нэр
Монгол Улс дахь төрийн нийтийн өмч: Газар ба үл хөдлөх эд хөрөнгө, газрын хэвлийн баялаг ба хувьцаа
Бүтээлийн хэлбэр
Бодлогын судалгаа, зөвлөмж
Бүтээлийн товч
Судалгааны үндэслэл
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 5 дугаар зүйлд Монгол Улс нийтийн ба хувийн өмчид тулгуурласан олон хэвшил бүхий эдийн засгийн тогтолцоотой байх нь нийгмийн байгууллын нэгэн үндэс байх талаар хуульчлан тунхагласан. Түүнчлэн Үндсэн хуульд орсон саяхны нэмэлт, өөрчлөлтөөр газар, газрын хэвлийн баялаг, ой, ус, ан амьтны нөөц нь Монгол улсын төрийн нийтийн өмч хэмээн тогтоосон. Энэ нь Монгол Улсад оршиж байгаа өмчийн төрлүүдийг, тэр дундаа төрийн өмчийн харилцааг дахин сайтар авч үзэх, энэ зохицуулалтын үзэл баримтлалыг онолын үндэстэй баталгаажуулж салбар хуульд баримтлах зам мөрийг тодорхой болгох шаардлага үүсгэж байна.
Өдгөө хүчин төгөлдөр үйлчилж буй Төрийн болон орон нутгийн өмчийн тухай хууль нь 1996 онд батлагдаж, батлагдсан цагаас хойш нийт 29 удаа нэмэлт, өөрчлөлт оржээ. Тус хуулийг баталж байх цаг үеийн нөхцөл байдалтай харьцуулбал Монгол Улсын эдийн засаг, нийгмийн харилцаанд ихээхэн өөрчлөгдсөн. Дэлхийн эдийн засгийн харилцаанд өөрийн цар хүрээгээр идэвхитэй оролцох болсон Монгол Улсын хувьд гагц дотоодын орчин нөхцлийг сайжруулах бус дэлхийн эдийн засаг, нийгмийн стандарттай хөл нийлүүлэн алхах хэрэгцээ шаардлага байгаа нь тус хуулиар зохицуулагдах харилцааг дахин авч үзэх, эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох үндэслэл болж байна. Арилжааны идэвхитэй хөрөнгө болох төрийн өмчийн газрын харилцааг зохицуулах хэм хэмжээг дотоодод төдийгүй олон улсад ойлгомжтой, тодорхой байдлаар бүтээх нь төрийн өмчийн газар дээр болон доор баригдсан хувийн өмчийн эд хөрөнгийн эрхийг хамгаалах, гадаадын ба дотоодын хөрөнгө оруулалтыг дэмжих үндэс болно.
Нэгэнтээ эдийн засгийн харилцаан дахь төрийн зохицуулалтыг Үндсэн хуулиар баталгаажуулсан тул төр эдийн засгийн харилцаанд зохицуулах ба оролцох гэсэн үндсэн хоёр чиг үүргийг ялгаж, зохих хэм хэмжээг бүтээхэд хувь нэмэр оруулах нь энэхүү судалгааны ажлын нэгэн зорилго болж байна. Зах зээлийн эдийн засгийн далд гар гүйцэтгэж чадаагүй үүргийг төр гүйцэтгэж, зохицуулагчаас гадна аж ахуй эрхлэгчийн хувиар оролцох шаардлага зүй ёсоор гардаг. Энэ үед төрийн өмчит хувийн эрх зүйн этгээд нь төрийн оролцооны чухал хэрэгсэл болж хууль зүйн ухааны анхаарал татсан сэдэв болох юм. Иймд тус судалгааны ажлаар нийтийн өмчийн онолын хандлага, ангиллаас эхлэн төрийн өмчит хувийн эрх зүйн этгээдийн засаглалын зарчим хүртэлх харилцааг зохих төвшинд хөндөх зорилт тавьсан.
Судалгааны ажлын бүтэц, товч агуулга
Судалгааны ажил оршил, дүгнэлт, ном зүйгээс гадна нийт 6 бүлэг, 29 хэсгээс бүрдэнэ. Эхний бүлэгт өмчийн тулгуур онол, өмчийг тодорхойлох хандлагуудыг судалж, онолын үндэслэлтэй өмчийн ангиллыг авч үзлээ. Нийтийн ба хувийн өмчийг ойлгох, тодорхойлох оролдлогууд нь хувийн эрх зүйн судлагдахуун гэхээс илүүтэй эрх зүйн философийн асуудал байдаг. Нийтийн ба хувийн өмч нь өмчийн хамгийн анхдагч хэлбэр бөгөөд нийтийн өмч, магадгүй илүүтэй оновчтой нэр томьёо болох нийтийн хөрөнгө нь аль нэг улс үндэстэн, аль нэг бүлэглэлээр эс хязгаарлагдах туйлын утгатайгаас гадна тодорхой бүлэг, коммунити-ийн хүрээлэлд хамаарах явцуу утгаар ч хэрэглэгдсээр ирсэн. Түүнчлэн хувийн өмчийг хүлээн зөвшөөрөх үндэслэлийн талаар эртний болоод өнөөгийн сэтгэгчдийн үзэл санааг ч энэ бүлгээр зохих хэмжээнд судлахыг зорьлоо.
Судалгааны ажлын хоёрдугаар бүлгээр Монгол Улс дахь нийтийн өмчийн төрлүүд болох төрийн, орон нутгийн, олон нийтийн шашны өмчийн ойлголт, үзэл баримтлал, Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөд дурдсан төрийн нийтийн өмчийн үзэл баримтлалыг авч үзэв. Төрийн нийтийн өмч нь нийтийн ба хувийн өмчийн зэрэгцээ ангилал бус төрийн өмчийн нэгэн төрөл гэж үзэх нь зүйтэй байх ба төрийн бусад өмчөөс ялгаатай нь нийтийн эд зүйлсийн хандлагыг түлхүү баримтлах, ард түмэн хэмээх нэгэн бүлэглэлд адил тэгш хамаарах, Монголын ард түмний хувьд res universatitis ангилалд дөхүү байдал ажиглагдаж байна.
Гуравдугаар бүлэгт эрх зүйн бүлийн хувьд харьцангуй төсөөтэй, эсхүл нийгэм, улс төрийн хувьд тодорхой хугацаанд ижил замналыг туулсан гадаадын зарим орнуудын нийтийн ба төрийн өмчийн эрх зүйн үндсийг авч үзэхийг зорьлоо. Нийгэм, улс төр, эдийн засгийн хувьд Монгол улсаас эрс өөр боловч эрх зүйн бүл, эдийн баялгийн эрх зүйн тодорхой зарчмуудын хувьд төстэй нөхцөл байдлыг нь харгалзан ХБНГУ, азийн улс орнууд дотроос, нэг эрх зүйн бүлд хамаарахын зэрэгцээ харьцангуй хурдацтай хөгжиж яваа улсын нэг болох БНСУ, социалист дэглэмээс зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоотой ардчилсан дэглэмд нэгэн адил цаг хугацаанд шилжиж, өмчийн эрхийн шинэтгэл хийгдсэн, хувийн эрх зүйн тогтолцооны хувьд ХБНГУ-ын системийг нутагшуулсан улс болох Бүгд Найрамдах Эстони улсын нийтийн эд зүйл ба төрийн өмчийн эрх зүйн хэм хэмжээг авч үзэв.
Дөрөвдүгээр бүлэгт Монгол Улсын төрийн өмчийн субьектүүдийн талаарх суурь асуудлыг авч үзэхийг зорьсон. Өнөөдрийг хүртэл энэ салбарт үйл ажиллагаа явуулах этгээдийг нийтийн засаглалыг хэрэгжүүлж байгаа эсэх, эсхүл хувийн эрх зүйн шинжтэй аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа эсэхийг эс хайхарсан, хийдэл ихтэй хууль тогтоомж үйлчилж ирсний улмаас төрийн өмчийн салбар бүхэлдээ далд, шударга бус бизнесийн эхлэл болох нөхцлийг бүрдүүлжээ. Иймд энэ хэсгээр төрийн өмчийн хөрөнгөд суурилан үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа этгээдийг нийтийн ба хувийн эрх зүйн байдлаар нь ангилж, ялгамжтай зохицуулалт бий болгох шаардлагатай байгааг авч үзсэн болно.
Судалгааны ажлын тавдугаар бүлгээр төрийн нийтийн өмчийн суурь бөгөөд томоохон хэсэг нь болсон газрын харилцааг онцгойлон авч үзлээ. Монгол улсын нийт газар нутгийн 99.9 хувь төрийн өмчлөлд байдаг тул төрийн өмчийн газрын эрхийн тогтолцоог ойлгомжтой, тодорхой эрхэд суурилан бүтээх нь эрх зүй, эдийн засгийн өндөр ач холбогдолтойг цохон тэмдэглэж, одоогийн газрын эрхийн системийг хэрхэн өөрчлөх боломжтой талаар санал дэвшүүлэхийг зорилоо. Газрын эрх ойлгомжтой, тодорхой байснаар төрийн өмчийн мэдээллийн ил тод байдалд шууд нөлөөлөх бөгөөд энэ нь аажмаар хувийн өмчлөлд суурилсан аж ахуйн үйл ажиллагааг дэмжих, хувийн өмчийн эрх зөрчигдөхгүй байх үндэс болох учиртай юм.
Зургадугаар бүлгээр төрийн өмчийн бас нэгэн онцлог хөрөнгө болох төрийн өмчийн хувьцааны харилцааг хөндлөө. Төр хувьцаа эзэмшигч байх нь дан ганц газрын хэвлийн баялгийг ашиглахтай холбоотой харилцаанд ч бус төрөөс зайлшгүй оролцдог нийтийн хэрэгцээний шинжтэй компанийн харилцаанд ч чухал ач холбогдолтой юм. Өнөөдөр төр хувьцаа эзэмшигч байх эрхээ хэрэгжүүлэх харилцаа тогтсон хууль зүйн стандартгүй, эрх зүйн хувьд “манан татсан” мэт бүрхэг байна. Төр хувьцаа эзэмшигч буюу өмчлөгч байх олон улсын загварууд, эдгээрээс Монголд тохиромжтой байж болох хэлбэрийг судлах нь тулгамдсан асуудлын нэг болоод байна.
Дээр дурдсан зургаан бүлэг бүрийн эцэст явцын дүгнэлт гаргаж, эдгээр дүгнэлтээс онцлох чухал дүгнэлтүүдийг судалгааны ажлын сүүлчийн хэсэг болох Дүгнэлт хэсэгт хураангуйлан тусгаснаар судалгааны ажлын үндсэн хэсэг дууссан.
Судалгаа хийсэн арга
Судалгааны ажил нь тухайн асуудлаарх тулгуур онолыг түүхчлэн болон эрх зүйн бүлийн үүсэл, эх сурвалжаар авч үзэн, улс орнуудын баримтлах чиг хандлага, загварчлалыг хөндсөн, нэгтгэн дүгнэх, задлан шинжлэх, харьцуулах аргуудад үндэслэн хийгдлээ. Судалгааны ажлын явцад зарим гадаад нэр томьёог монгол хэлээр буулгахдаа тохирох үгийг сонгосон эсэх нь эргэлзээтэй байж болох юм. Гэсэн хэдий ч тухайн нөхцөл байдалд тохируулан “public” буюу нийт гэх ойлголтыг аль нэг ард түмэн бүлэглэлээр хязгаарлалгүй бүх нийт гэх агуулгаар, “commons” буюу дундын гэх үгийг хувийн эрх зүй дэх дундын өмчийн төрлөөс ялгах зорилгоор судалгааны ажлын зохих хэсэгт агуулгыг эвдэлгүйгээр мөн л нийт, зарим тохиолдолд нийтийн гэх агуулгаар, “community” гэх үгийг олон нийт, социаль хэсэг, хэсэг бүлэг гэх агуулгаар хэрэглэхийг хичээлээ. Commons ба public гэх ойлголтуудын ялгааг монгол үгээр оновчтой илэрхийлсэн эсэхдээ эргэлзсэн тухай бүр англи нэр томьёог нь хамт хэрэглэсэн болно.
Түлхүүр үг
Газар, төрийн өмч, нийтийн өмч, төрийн өмчит компани, үл хөдлөх эд хөрөнгө, газрын хэвлийн баялаг, өмчлөх эрх, нийтийн эрх зүйн этгээд
Бичигдсэн огноо
2021
Хуудсын тоо
141
Хэл
Монгол
Үнэ
Үнэгүй
Байршуулсан огноо
2021-09-05
Товч мэдээлэл үзсэн
1411
Бүрэн эхээр нь үзсэн
57
Эшлэлийн тоо
124
Энэ бүтээлийг эшлэх загвар
Н.Баярмаа, Монгол Улс дахь төрийн нийтийн өмч: Газар ба үл хөдлөх эд хөрөнгө, газрын хэвлийн баялаг ба хувьцаа, Улаанбаатар, 2021
Цуглуулганд нэмэх
Бүтээлийг цуглуулгандaa нэмэхийн тулд нэвтэрсэн байх шаардлагатай.
Бүртгэлтэй бол нэвтрэх | Бүртгэлгүй бол бүртгүүлэх

Манай цахим хуудас нь Монгол Улс дахь хууль зүйн судалгааны бүтээлүүдийг нэгтгэн цахим сан бүрдүүлж, судалгааны эргэлтэнд оруулах зорилготой.

Холбоо барих

“Оюуны-Инноваци” Эрх зүйн судалгааны төв

Монгол Улс, Улаанбаатар хот,
Сүхбаатар дүүрэг, Оюутны гудамж 16/03,
Unity center, 4 давхар 405 тоот.
Э-мэйл: contact@legaldata.mn